maandag 3 juli 2017

Hamas is veel realistischer geworden, maar de toekomst ziet er niet best uit

Onderstaand  stuk schreef ik voor het laatste nummer van De Brug van SIVMO (Steuncomité Israelische Mensenrechten en Vredesorganisaties). Ik heb enkele dingen gewijzigd. Ook had het daar  een andere kop.

De bezetting van de Westoever en Gaza waren in juni van dit jaar 50 jaar oud. Israel trok zich 12 jaar geleden uit Gaza terug. Hamas won in 2006 de Palestijnse verkiezingen en rekende een jaar later af met een door Israel en de VS gesteunde couppoging van al Fatah (lees het verhaal in Vanity Fair, ''The GazaBombshell''). Het nam daarna de macht over en regeert intussen al 10 jaar de Gaza strook . Israel heeft sinds die tijd drie oorlogen tegen Gaza gevoerd (2009, 2012 en 2014). De kwaliteit van leven leven in de Strook is scherp achteruit gegaan en er is geen enkele perspectief op verbetering. Een toekomstperspectief dat zwarter is dan roet.

https://1.bp.blogspot.com/-_o3Dek1I9GM/WU6Sh_fDd5I/AAAAAAAALuw/Im85a4W4ALoGDIwBIEd2xPRRjplM98qpgCLcBGAs/s1600/sinwar%2Ben%2BHaniye.jpg
Twee nieuwe leiders van Hamas: Ismail Haniye (links) feliciteert Yahya Sinwar die tot zijn opvolger in Gaza is gekozen. Zelf is Haniye intussen de hoogste baas, Khaled Meshaal opgevolgd.

door Maarten Jan Hijmans
Onlangs, op 24 mei, werden in Gaza drie mannen terechtgesteld die veroordeeld waren wegens het uitvoeren, dan wel betrokkenheid, bij de moord op Hassan Fuqahaa. Fuqahaa was een militaire leider van Hamas, die Israel in 2011 vrijliet bij een gevangenenruil. Hij was oorspronkelijk afkomstig van de Westoever (de plaats Tubas), maar werd na zijn vrijlating verbannen naar Gaza. Vandaar uit zou hij, volgens de Israelische veiligheidsdiensten, onder meer betrokken zijn geweest bij het organiseren van netwerken van Hamas op de Westoever.
In maart werd hij voor zijn huis in Gaza stad vermoord met vier kogels in zijn hoofd vanuit een pistool met geluiddemper. Hamas zei onmiddellijk dat de moord het werk was geweest van de Israeli's. Na een intensief onderzoek pakte het een maand later drie verdachten op. Op 21 mei werden die door een militair tribunaal ter dood veroordeeld. Tegelijkertijd werden hun getuigenissen op video gepresenteerd op de tv. Zij gaven daarin aan hoe zij op last van (en in samenwerking met) Israel hadden gehandeld. Hun terechtstelling werd door meerdere mensenrechtenorganisaties veroordeeld, onder meer omdat hun proces niet had gedeugd en ze niet in beroep hadden kunnen gaan.

Terechte kritiek op de berechting waarschijnlijk, maar ondertussen was dit weer een zoveelste bewijs van de gespannen verhoudingen tussen Israel en Hamas. De animositeit tussen de twee is natuurlijk niet nieuw, al was die er niet vanaf het het begin. In de jaren '60 en '70 bevoordeelde Israel de afdeling van de Moslim Broederschap in de Gazastrook nog, als een niet politiek geëngageerd alternatief voor de PLO, dat min of ongevaarlijk werd geacht. De latere president Shimon Peres heeft er nog wel eens het woord gevoerd. Maar bij het uitbreken van de Eerste Intifada, eind 1987 werd deze Moslim Broederschap plotsklaps omgevormd tot een verzetsorganisatie met de naam ''Harakat al Muqawama al Islamiyya'' (Islamitische Verzetsbeweging), afgekort Hamas (een woord dat op zijn beurt weer 'enthousiasme' of 'gedrevenheid' betekent). In de tijd van de Oslo overeenkomst met de PLO lag Hamas, dat geen lid van de PLO was, dwars. Hamas was tegen concessies. Het was gevormd op basis van een Handvest dat heel Palestina zag als onderdeel van het islamitische erfgoed, een zogenoemde waqf  (en dat sterk antisemitische elementen bevatte, zoals verwijzingen naar de Protocollen van Zion). Delen van het  islamitische Palestina konden niet worden verkwanseld, volgens het Handvest.
 In 1994, een jaar na ""Oslo'',  ging Hamas over op de tactiek van de zelfmoord bomaanvallen op bussen en cafés, een tactiek die overigens later ook werd overgenomen door andere Palestijnse groeperingen. Het was in die tijd dat de VS en de EU Hamas op de lijst van terroristische organisaties zetten. Maar er moet wel bij worden verteld dat Hamas pas zijn toevlucht nam tot de strijdmethode van de zelfmoordbommen, nadat in Hebron de kolonist Baruch Goldstein tijdens een vrijdagse dienst in de Ramadan maand de overvolle Ibrahimi moskee was binnengelopen, waar hij 29 mensen doodde en een kleine 200 verwondde voordat een moskeebezoeker hem met een brandblusser doodsloeg.
In een later stadium veranderde Hamas zijn maximalistische aanpak. In 2006 was er sterke druk van de Amerikanen op Israel om verkiezingen te laten houden in de bezette gebieden en Hamas besloot daaraan mee te doen. In hetzelfde jaar kwam het ook met een ''politiek program'' als aanvulling op het rigide Handvest. In dat program liet het de maximale aanpak varen en sprak het zich uit voor een Palestijnse staat náást Israel met Oost Jeruzalem als hoofdstad. Dat alles ''in het kader van de Palestijnse consensus of legitimiteit''. Wat dat laatste betekende, die legitimiteit, was dat het resultaat van onderhandelingen die tot zo'n twee statenresultaat zouden kunnen leiden (en tot een eventuele erkenning van Israel) niet een zaak was alleen van Hamas, of een andere groepering, maar zou moeten worden goedgekeurd door hetzij een nieuw gekozen ''Palestijnse Nationale Raad'', het parlement van een PLO die grondig hervormd zou moeten worden en gedemocratiseerd, hetzij door een referendum onder internationaal toezicht van alle Palestijnen, ook die in ballingschap. 
In hetzelfde jaar 2006 ging Hamas zelfs nog een stapje verder door het zogenoemde ''prisoners document'' te onderschrijven dat door een aantal prominente Palestijnse gevangenen (onder wie Marwan Barghouthi) was opgesteld. Daarin werd gesteld dat de onderhandelingen over de vorming van een Palestijnse staat gevoerd konden worden door de Palestijnse Autoriteit of de PLO, (om dus daarna,onderworpen te worden aan goedkeuring door een nieuw PLO parlement of een referendum. In 2008 bevestigde de toenmalige leider van Hamas, Khaled Meshaal, nog eens tegenover de Amerikaanse oud president Carter, die hem bezocht in Damascus, dat Hamas zich zou neerleggen bij een akkoord dat door de PLO met Israel zou worden bereikt, mits dat goedgekeurd zou worden door een referendum. In hetzelfde jaar bood Hamas Israel ook een bestand aan van 10 jaar, als het de bezetting zou beëindigen, een Palestijnse staat met Oost Jeruzalem als hoofdstad zou accepteren en het recht op terugkeer van de Palestijnse vluchtelingen zou erkennen.
Voor Israel was dit bedreigend. Een Hamas dat zich compromisbereid opstelde, maar veel minder flexibel was dan de Fatah beweging van Mahmoud Abbas, die als slappe was was in de handen van de Israeli's, kon wel eens veel meer aantrekkingskracht op de Palestijnen uitoefenen dan de beweging van Abbas. En dat bleek. Hamas won in 2006 de Palestijnse verkiezingen. Het was een kortstondig einde van de hegemonie van al Fatah. Hamas vormde een regering. Maar in Israel gingen alle alarmbellen over en ziet: vrij kort daarna braken spanningen uit. Een Israelische granaat doodde een familie op het strand van Gaza. Dat werd gevolgd door de ontvoering van Gilad Shalit door Hamas en een Israelische veldtocht waarbij een flink aantal Hamaskopstukken werd opgepakt (onder wie acht Palestijnse ministers en veel parlementsleden). Ondertussen groeide ook, mede onder Israelische druk, de spanning tussen Hamas en Fatah. Weliswaar was er begin 2007 een korte periode van verzoening (er werd een akkoord gesloten in Mekka) en zelfs werd er kort daarna een regering van ''nationale eenheid'' gevormd van Fatah en Hamas. Maar in juni 2007 was er de couppoging van van Fatah onder leiding van Mohammed Dahlan (zie boven), waarna de invloed van Fatah in Gaza volledig werd teruggedrongen. De splitsing tussen Gaza en Westoever was vanaf dat moment een feit.
 
Verelendung
Vanaf 2005, de Israelische terugtrekking uit Gaza, was er al een partiële blokkade. Maar sinds Hamas de leiding in Gaza volledig had overgenomen, werd die in 2007 flink aangescherpt. Israels motief was dat het niet wilde dat Gaza onder Hamas een goed functionerende staat werd, die aantrekkingskracht kon uitoefenen op Palestijnse kiezers. Tegelijkertijd wilde het ook niet dat Gaza de beschikking zou krijgen over materieel dat ook van strategisch belang was in een oorlog (zogenaamd ''dual use'' materieel). Toch was het eerste de hoofdzaak, getuige het, bijvoorbeeld, tot een absoluut dieptepunt terugbrengen van de landbouwexport uit Gaza. Waar in 2005 nog regelmatig duizenden vrachtauto's de Strook verlieten, waren dat er nu nog maar enkele tientallen. En ook qua import stond Strook op rantsoen. Wat was bijvoorbeeld de ''dual use'' kwaliteit van pasta, één van de aken die Israel op de lijst van verboden dingen had gezet? 
In de loop van de afgelopen tien jaar heeft die verlammende boycot door Israel ervoor gezorgd dat de economie in een soort vrije val is geraakt. In 2015 was het groeicijfer bijvoorbeeld negatief, symptoom van een mripende economie. In dezelfde tien jaar werden er ook nog eens twee oorlogen gevoerd, in 2009 en 2014. De laatste van de twee ontspon zich nadat een nieuwe dreiging was ontstaan van een verzoening tussen Fatah en Hamas en het voornemen bekend was gemaakt om weer een nieuwe regering van ''nationale eenheid'' op te gaan zetten. De blokkade, plus de enorme schade door de twee oorlogen die nog steeds grotendeels niet is hersteld, hebben gemaakt dat Gaza eigenlijk een soort rampgebied is geworden. De werkloosheid is er 44 procent. Van de gezinnen is 75 procent deels of geheel afhankelijk van voedselhulp. Zo'n 75.000 mensen zijn nog steeds dakloos, want van de 11.000 in de laatste oorlog totaal weggevaagde huizen is nog maar zo'n 10 procent (1.181 huizen) hersteld, en ook het herstel van de grotendeels of deels vernielde gebouwen is nog lang niet gereed. En dan hebben we het nog niet gehad over de schade aan scholen, ziekenhuizen en bedrijven.
Een nieuwe zware klap voor Gaza was de regimewisseling in Egypte in 2013. De Egyptenaren hebben geleidelijk een eind gemaakt aan de tunneleconomie en zijn daar intussen vrijwel geheel in geslaagd. Sindsdien is Gaza bijna totaal afhankelijk van (dure) import uit Israel. Het betekende ook een enorme terugval aan belastinginkomsten voor Hamas, want over wat door de tunnels ging werd belasting geheven door Hamas. Wat van de Israelische kant komt wordt belast door Israel en de afdracht daarvan gaat naar de PA.5rocent
Daarenboven heeft de PA recent de druk verhoogd door de salarissen van een 45.000 ambtenaren met 30 procent te verlagen. Die ambtenaren waren PA ambtenaar toen Hamas de macht overnam en zijn sindsdien doorbetaald door de PA, met de bedoeling dat ze werk voor Hamas zouden weigeren. Dat hebben de meesten ook trouw gedaan, maar zo'n hap uit hun salaris is nu ineens een nieuwe zware klap voor de economie van de Strook. Bovendien wilde de PA ook betaling stoppen voor door Israel geleverde stroom. Aangezien het geld voor dieselolie voor de eigen centrale van Gaza op is, en de lijnen vanuit Egypte meestal kapot zijn, was Israelische elektriciteit het enige dat Gaza nog restte: zo'n drie a vier uur per dag van de 24 is er nog stroom. Israel, dat die stroom financiert uit belastingopbrengsten van de PA, legden de verzoeken van de PA aanvankelijk naast zich neer. Israelische generaals en beleidsmakers hadden namelijk gewaarschuwd dat de toestand nijpend is in Gaza, erger dan het ooit in de afgelopen tien jaar is geweest. Volgens hen vergrootte het de kans op een nieuwe uitbarsting van geweld, maar uiteindelijk verminderde Israel toch de leverantie van stroom met 60 procent. Een onverwachte verzoening met Egypte zorgde echter te elfder ure voor de leverantie van Egyptische diesel, zodat de stroomvoorziening voorlopig op hetzelfde (belabberde) peil kon worden gehandhaafd
Het is niet moeilijk je voor te stellen wat dat stroomtekort betekent voor ziekenhuizen, bedrijven, scholen, telecommunicatie. Het grootste lange termijn gevaar voor Gaza is echter het gebrek aan infrastructuur. Met name het gebrek aan bruikbaar water maakt dat de Strook in hoog tempo onbewoonbaar aan het worden is. Volgens experts is het een kwestie van een paar jaar. Vrijwel al het kraanwater, dat wordt gewonnen uit het grondwater, is al ondrinkbaar wegens een veel te hoog gehalte aan zout en nitriet. Voor consumptie zijn de Gazanen aangewezen op tankwagens of flessen. En de kwaliteit verslechtert snel. Wegens door het tekort aan stroom werken de zuiveringsinstallaties niet. Onbewerkt afvalwater wordt zo geloosd in zee en sijpelt weer terug in het grondwater, waarvan een veel te grote hoeveelheid (onder meer ook voor irrigatie) wordt opgepompt. Verelendung dus alom. 
Khaled Meshaal geeft in Doha een perscongeretie over het nieuwe politiek program (mei 2017)

Nieuw leiderschap 
Tegen deze achtergrond heeft Hamas onlangs een nieuwe leider gekozen: de voormalige Gazaanse premier Ismail Haniye in plaats van Khalid Meshaal, wiens termijn erop zat. Ook nam het een nieuw politiek program aan. Belangrijk daarin was dat de twee statenoplossing nu officieel werd geaccepteerd, maar zonder dat Israel werd erkend, of zonder dat het recht op heel Palestina werd opgegeven. Ook het ''Recht op Terugkeer'' bleef overeind, evenals het recht op gewapende strijd, al werd ditmaal erkend dat er ook andere strijdmethoden bestaan.Verder heeft Hamas nu een ''nationalistische Palestijnse beweging'' te zijn met een islamitische stempel, wat betekende dat stevig afstand werd genomen van de Moslim Broederschap waaruit Hamas is voortgekomen. Verder werd  gesteld dat de strijd gaat tegen het ''zionistische project en niet tegen de joodse religie'', wat afstand betekent ten opzichte van de antisemitische aspecten van het Handvest. Voor de EU en de VS waren deze aanpassingen niet genoeg. Die willen dat Hamas de gewapende strijd verwerpt en alle afspraken van Oslo en daarna accepteert voor de beweging van de lijst van terroristische organisaties kan worden gehaald.
Maar dat was ook niet de bedoeling. Hamas wil een organisatie blijven die aantrekkelijk is voor Palestijnen die genoeg hebben van het marchandeer van de PA, en die tegelijkertijd genoeg manoeuvreerruimte bezit om eventueel concessies te doen. De aanpassingen waren vooral nodig in het kader van het streven naar het lidmaatschap van een vernieuwde, gedemocratiseerde PLO die echt strijdt voor de nationale Palestijnse rechten. Helaas voor Hamas is zo'n PLO er nu niet en ziet het er ook niet naar uit dat die er snel komt. Verzoeningen tussen Fatah en Hamas zijn tot nu toe steeds door Israel (en ook door Fatah) gesaboteerd,. De PLO is geheel naar de hand van Mahmoud Abbas gezet en door zijn jaknikkers bemand. Niemand weet wat het gaat worden als Abbas (83 inmiddels) eindelijk een keer aftreedt, of als hij overlijdt. Hamas blijft intussen hopen op de beperkte steun die het nog kan krijgen, bijvoorbeeld van een land als Iran. En Israel gaat door met de blokkade en het bebouwen van de Westoever. De toekomst voor Hamas ziet er niet best uit.

Geen opmerkingen: